metamorfoses

Cedar Gallery

Kunstenaars

Architectuur

metamorfoses

Metamorfose, gedaanteverwisseling...
Verandering van vorm of karakter, door natuurlijke groei of ontwikkeling.
Legendes, schilderijen, poëzie, ...., met betrekking tot het thema 'metamorfoses'.

Geschiedenis van Niobe

Niobe bespot de vrouwen van Thebe

Niobe was een trotse dochter van de Frygische koning Tantalus en de vrouw van de koning van Thebe, Amphion. Maar bovenal was ze meer dan trots op haar kinderen, de Niobiden, zeven zonen en zeven dochters.
Op een dag riep de waarzegster Manto in opdracht van de goden de vrouwen van Thebe op om Latona, de moeder van Apollo en Diana, te eren. De vrouwen tooiden hun hoofden met laurierkransen, brandden wierook en baden voor het altaar van Latona. Plots daagde Niobe op, vergezeld door vriendinnen, gehuld in een met goud doorweven Frygisch kleed. Ze sprak de vrouwen toe, ze verheerlijkte haar eigen afkomst en riep de vrouwen op om haar, de moeder van veertien kinderen, te eren in plaats van Latona die maar twee kinderen had.

Geschiedenis van Niobe

Apollo en Diana straffen de Niobiden

Latona was toornig, zij wendde zich om hulp tot haar twee kinderen. Apollo en Diana verplaatsten zich, in een wolk gehuld, naar Thebe. De zeven zonen van Niobe waren aan het paardrijden op een vlak veld buiten de stadsmuren. Als eerste werd de eerstgeboren Ismenus door een pijl getroffen, daarna de tweede, Sipylus. Dit moment is hier door de kunstenaar uitgebeeld. Op de oever van de rivier, ver in het verschiet, zijn Niobe en haar zeven dochters te zien.
Apollo en Diana doorboorden vervolgens alle zonen en dochters van Niobe en Amphion met pijlen. Amphion had zijn vaderhart doorstoken en zo een einde gemaakt aan zijn leven en zijn verdriet. Niobe, verlamd door wanhoop, veranderde in een stuk marmer. Een stevige wind tilde haar op en bracht haar naar haar vaderland. Daar druipt zij boven op een bergtop en nog altijd is de steen vochtig van haar tranen.

Jan Claudius de Cock – Alpheius en Arethusa (1707)

Het bas-reliëf van de Vlaamse beeldhouwer Jan Claudius de Cock (1667-1735) stelt de riviergod Aipheius en de nimf Arethusa voor. Arethusa, op de vlucht voor verliefde Aipheius, wordt door Diana veranderd in water. Dit is een verhaal uit de “Metamorfosen”.
Het reliëf is het pendant van het soortgelijke reliëf in de rechter voorkamer van het kabinet van de koningin in Den Haag. Beide zijn gesigneerd op 1707 en zijn dus ouder dan de omlijstingen die in 1724 werden vervaardigd. Ontwerptekeningen voor deze omlijstingen zijn gevonden tijdens een restauratie op de muur achter het behang.
Jan Claudius de Cock (1667-1735) - beeldhouwer, schilder, tekenaar en graveur – was leerling van Pieter Verbrugghen de Oude. In 1692 werkte hij in Breda, waar hij decoratief beeldhouwwerk vervaardigde voor het kort daarvoor voltooide slot van koning-stadhouder Willem III.

Apollo en Daphne (1707)

Het bas-reliëf van de Vlaamse kunstenaar Jan Claudius de Cock (1667-1735) stelt Apollo en Daphne voor. Daphne, op de vlucht voor verliefde Apollo, verandert in een laurierboom. Het verhaal is afkomstig uit de Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius.

Jan Claudius de Cock

Calydonische everjacht (Meleagar en Atalanta)

De godin Diana, boos geworden op koning Oeneus van Calydon, zond een everzwijn dat zijn akkers verwoestte en zijn vee aanviel. Oeneus’ zoon Meleager nodigde helden uit alle windstreken uit voor de jacht op het zwijn. Een van hen was de mooie Atalanta, op wie Meleager verliefd werd.
Op het doek zien we het moment waarop Meleager het dier doodsteekt, kort nadat Atalanta het met een pijl had verwond.
Het vervolg van het verhaal is tragisch. Meleager schonk de afgehouwen kop van het everzwijn aan Atalanta. Tijdens de daarover ontstane ruzie tussen de jagers stak hij zijn twee ooms dood. Uit wrok over het verlies van haar broers bewerkstelligde Meleager’s moeder zijn dood en wierp zichzelf vervolgens op een zwaard. Het rouwen van Meleager’s zusjes was zo hevig, dat Diana, die hun lijden niet kon aanzien, de meisjes in vogels veranderde.

Narcissus

Narcissus was een schone jongeling op wie velen verliefd werden, hij sloeg echter alle avances af. Een van de afgewezenen hief zijn armen ten hemel en bad: “Laat hem ook eens verliefd worden zonder dat zijn liefde beantwoord wordt.” Nemezis, de godin van de vergelding, had dit gehoord en liet die wens in vervulling gaan. Toen Narcissus, moe van de jacht, zich neervlijde bij een bron, raakte hij bekoord door de schoonheid van zijn eigen spiegelbeeld. Honger noch slaap konden hem van deze plek doen weggaan en tenslotte viel hij van uitputting dood in het gras. Zijn,lichaam verdween en op de plaats waar hij de dood vond, bloeide ineens een witte bloem met saffraankleurig hart: een narcis.

Narcissus Caravagio, Narcissus

Mercurius en Battus

Nadat Apollo the nimf Coronis uit jaloezie had gedood, werd hij zodanig overmand door liefdesverdriet dat hij zijn kudde runderen liet afdwalen. Dat had Mercurius gezien! Hij dreef de kudde listig weg, de bossen in. Niemand had de nimf bemerkt behalve een oude herder Battus. Mercurius nam hem terzijde en droeg hem op om dit aan niemand te vertellen. Als beloning kreeg Battus een kalf uit de kudde. De oude man zwoer dat een steen nog eerder Mercurius’ diefstal zou verklappen dan hij.
Mercurius vertrok maar keerde een korte tijd later in een andere gedaante terug. Hij vroeg Battus of die zijn runderen voorbij had zien komen en beloofde hem voor een goede tip een stier en een koe. Battus liet zich verleiden door de beloning en wees de plek waar de gestolen kudde was te vinden.
Als straf veranderde Mercurius de woordbreker in een steen die nog altijd “verklikker” wordt genoemd.

Escher

Metamorphosis III Metamorphosis I

De Gedaanteverwisseling

Toen Gregor Samsa op een morgen uit onrustige dromen ontwaakte, ontdekte hij dat hij in zijn bed in een monsterachtig ongedierte was veranderd. Hij lag op zijn hardgepantserde rug en zag, als hij zijn hoofd enigszins optilde, zijn gewelfde bruine, door boogvormige geledingen verdeelde buik, waarop de deken, op het punt omlaag te glijden, nauwelijks houvast kon vinden. Al zijn, in vergelijking met zijn overige omvang, zielig dunne pootjes flikkerden hulpeloos voor zijn ogen.
'Wat is er met mij gebeurd?' dacht hij. Het was geen droom. Zijn kamer, een echt, alleen wat klein mensenkamertje, lag rustig tussen de vier welbekende muren. Boven de tafel, waarop een uitgepakte monstercollectie stoffen was uitgestald - Samsa was reiziger -, hing de plaat, die hij kort geleden uit een geïllustreerd tijdschrift had geknipt en in een mooie vergulde lijst gezet. Zij stelde een rechtop zittende dame voor, van een bonten muts en een bonten boa voorzien, die een zware mof, waar haar hele onderarm in verdween, naar de toeschouwer omhoog hief.
Gregors blik richtte zich nu op een raam, en het sombere weer - men hoorde regendroppels op het zink van de vensterbank kletteren - maakte hem diep melancholiek. "Als ik nog eens wat slapen ging en alle gekheid vergat,' dacht hij, maar dat was absoluut onuitvoerbaar, want hij was gewend op zijn rechterzijde te slapen, doch kon in zijn huidige toestand niet zo gaan liggen. Met hoeveel kracht hij zich ook op zijn rechterkant gooide, altijd weer schommelde hij in de rugligging terug. Hij probeerde het wel honderd keer, deed de ogen dicht om de trappelende beentjes niet te hoeven zien, en gaf het pas op toen hij een nog nooit eerder ervaren lichte doffe pijn in zijn zij begon te voelen.
.......................................

Franz Kafka, 'Een hongerkunstenaar en andere verhalen'
vert. Nini Brunt, 1963

detail

Salvador Dali, Metamorfose van Narcissus

Heilige Birmaan (Birma)

De heilige Birmaan is volgens de legende een oud, uit Birma afkomstig kattenras, dat iets wegheeft van een zwaargebouwde langharige Siamees. Maar hij heeft een unieke witte aftekening op de voeten.

De legende van de heilige Birmaan vertelt over de honderd zuiver witte katten met gele ogen die eeuwen geleden de heilige Khmer-tempel te Lao-Tsun bij de berg Lugh in Birma bewaakten.
Om dit verhaal te kunnen begrijpen, moet men zich eigenlijk de prachtige tempels van het oude Birma voor de geest kunnen halen. De grootsheid van de boeddhabeelden helpen ons om ons een voorstelling te kunnen maken van het religieuze gevoel van de mensen, evenals hun geloof in reïncarnatie en hun diepe respect voor de priesters.
In de tempel van Lao-Tsun bevond zich een gouden beeld van de godin met de blauwe ogen, genaamd Tsun-Kyan-Kse, die in staat was om priesters te laten reïncarneren in de lichamen van heilige dieren. Zodra de ziel van een priester was overgegaan in het lichaam van een van de heilige katten, kon deze via de onschuldige kat doorgaan naar het hiernamaals. Met andere woorden: de katten betekenden voor de priesters zoveel als een geestelijke weg naar het paradijs.

De hogepriester, Mun-Ha, had een lievelingskat genaamd Sinh. Op een dag zaten ze samen voor het beeld van de godin, toen de tempel werd aangevallen door rovers uit Siam. Mun-Ha kreeg een hartaanval terwijl hij zat te bidden. Sinh reageerde hierop door zijn voeten op het lichaam van de stervende priester te zetten. Terwijl hij dat deed waren zijn ogen gericht op de gouden godin met de blauwe ogen. Op het moment dat zijn meester de laatste adem uitblies, veranderde Sinh; zijn ogen werden blauw en zijn vacht kreeg een gouden glans. Vervolgens kregen de uitstekende lichaamsdelen de kleur van de aarde, behalve zijn voeten, die, waar ze in contact waren met het sneeuwwitte haar van zijn meester, hun oorspronkelijke, zuiver witte kleur behielden. Terwijl al deze veranderingen plaatsvonden, ging de ziel van de dode priester over in het lichaam van Sinh.
De priesters, die getuige waren van deze verbazingwekkende metamorfose, gingen over tot actie. Ze sprongen op en joegen hun aanvallers de tempel uit. Sinh wilde niet meer eten en stierf een paar dagen later, terwijl hij trouw de ziel van zijn meester naar het paradijs bracht. Toen de andere katten weer in de tempel kwamen, was duidelijk, dat ook zij een metamorfose hadden ondergaan. Ook zij hadden een nieuwe, heilige kleur: een gouden vacht met donkere points, witte voeten en blauwe ogen. Ze omcirkelden een jonge priester genaamd Lioa, waarmee ze aangaven dat hij de nieuwe hogepriester was. Vanaf die dag behielden de Heilige Birmaanse Katten hun speciale kleur.

Purusha is creation, this we know. In time, he is all that is, all that was and all that is to be....

De Schepping (India)

Het universum heeft altijd op mysterieuze wijze bestaan. Dat was in de vorm van de geest van de universele mens, Purusha, die alleen tot leven kwam als hij zich bewust werd van zichzelf. Purusha had de gedaante van een man, toen hij verklaarde: "Ik ben."
Maar een man alleen is ook maar alleen en Purusha verlangde naar een partner. Zijn verlangen werd zo groot, dat er een vrouw uit ontstond. Uit hun samenzijn werden de eerste mensen geboren.

De vrouw schaamde zich over haar samenzijn met Purusha, het was immers incestueus. Zij besloot te vluchten. Onder het rennen transformeerde ze in een dier. Maar telkens als ze veranderde, nam Purusha dezelfde vorm aan en bedreef de liefde met haar. Werd de vrouw een paard, dan werd Purusha dat ook. Werd de vrouw een kat, dan werd Purusha dat ook. Dit ging zo door tot alle diersoorten geschapen waren...

Pan (Griekenland)

Pan was een zeer oude god, en kwam uit Arcadië. Hij is de god van de kudden, vooral van geiten, en ziet er zelf gewoonlijk bokachtig uit. Zijn uiterlijk is een weerspiegeling van zijn wellustige aard. Hij leeft bij voorkeur in de bossen en houdt ervan om achter meisjes aan te jagen.
Pans amoureuze veroveringen waren talrijk, maar waarschijnlijk niet zo talrijk als hij beweerde. Zijn beroemdste verovering was Selene. Hij lokte haar in de bossen met een prachtige, witte sluier, die zijn zwarte beharing bedekte en zijn identiteit voor Selene verborgen hield.
Pans liefde voor vele nimfen bleef gewoonlijk onbeantwoord. Zijn binding met naaldbomen wordt door een van deze mislukkingen verklaard, want de nimf Pitys veranderde in een naaldboom, terwijl ze voor de wellustige Pan vluchtte.
Een van Pans andere eigenschappen - zijn muzikaliteit - is verbonden met de nimf Syrinx, die ook door een gedaanteverwisseling aan Pan ontsnapte, waarbij ze in een rietveld veranderde. Pan sneed het riet af en vervaardigde er zijn fluit van, de panfluit.

Pan and Syrinx

Pan (Greece)

Pan was a very old god, and came from Arcadia. He is the god of the herds, especially from goat, and is usually looking like a he-goat himself. His appearance is a reflection of his sensual nature. He prefers to live in woods and loves to chase girls.
Pans amorous conquests were numerous, but probably not as numerous as he claimed.
His most famous conquest was Selene. He tempted her in the woods with a beautiful white veil, that covered his black growth of hair and kept his identity from Selene.
Pans love for many nymphs ususally remained unrequited. His bond with conifers is explained by one of these failures, for the nymph Pitys changed into a conifer, while she tried to escape from the sensual Pan.
One of Pans other qualities - his musicality - is bound with the nymph Syrinx, who also escaped Pan by a metamorphosis, she changed into reed land. Pan cut the reed and made his flute of it, the syrinx.

Rubens, Io

Zeus en Io (Griekenland)

Iedereen weet wat een rokkenjager Zeus was. Hera, z'n vrouw, vond het niet grappig. Ze wist dat haar man haar zo ongeveer elke seconde van de dag bedroog, maar ze was niet van plan om hem z'n gang maar te laten gaan.Nee, Hera besteedde al haar tijd aan het controleren van haar man. Je zou denken dat Hera haar woede grotendeels zou afreageren op haar echtgenoot, maar dat deed ze niet. Hera besteedde haar wraakzuchtige energie aan de arme vrouw (of in sommige gevallen man) die toevallig op dat moment Zeus z'n speeltje was.
Io, dochter van Inachus, de koning van Argolis, was priesteres van Hera. Zeus verleidde het meisje terwijl ze in dienst was bij Hera. Nu ontdekt Hera het eigenlijk altijd als Zeus haar bedriegt. Dus dacht hij nu werkelijk dat ze het niet zou merken als het onder haar neus gebeurde? Zeus was paraat, de hele tijd dat hij deed wat hij wou met Io, lette hij ook op en toen hij Hera zag, veranderde hij Io in een koe.

Zeus mag dan wel voorbereid zijn geweest, maar hij onderschatte zijn vrouw toch. Hera wist precies wat er aan de hand was. Eerst vroeg ze Zeus of hij met Io had geslapen. Zeus antwoordde van niet. Terwijl ze deed alsof ze haar man geloofde, vroeg ze hem of hij haar het leuke lieve kalf cadeau wou geven. Wat zou hij kunnen zeggen? Nee? Dus werd de kleine Io aan haar bazin godin gegeven met wier man zij had geslapen. Zodra Hera het koetje had, liet ze de honderd-ogige Argus toezicht houden.
De goden kennende was er geen enkele garantie, dat Zeus ooit zou proberen Io uit Hera's greep te krijgen. Toch werd Hermes er op uit gestuurd om de mooie priesteres die nu aan een olijfboom was gebonden in Hera's achtertuin, te redden.
Hera raakte haar koe kwijt, maar ze was nog niet klaar met haar dodelijke rivale. Io vluchtte en belandde in Egypte. Daar baarde ze een zoon (Epaphus genaamd) aan de rivier de Nijl en hij zou gelukkig hebben kunnen leven, maar Hera was totaal onverzadigbaar als het om wraak ging en ze stuurde de Cureten om de baby te roven. Dat deden deze. Zeus moest ze doden om de baby te redden. Uiteindelijk vond Io haar baby in Byblos en keerde terug naar Egypte, haar nieuwe thuis. Ze trouwde met koning Telegonus.

Peter Paul Rubens, Mercurius doodt Argus

Pygmalion en Galatea (Griekenland)

Pygmalion was in de griekse mythologie een prins uit Cyprus.
Pygmalion had vrouwen zoveel zonden zien begaan, dat hij het vrouwelijk geslacht uiteindelijk verafschuwde en besloot nooit te trouwen. Hij was beeldhouwer en maakte een beeld van ivoor, zo mooi, dat geen echte vrouw eraan kon tippen.
Pygmalion bewonderde zijn eigen werk en uiteindelijk werd hij er smoorverliefd op. Vaak legde hij er zijn hand op, als om zichzelf ervan te overtuigen dat ze echt niet leefde. Hij kon dan nauwelijks geloven, dat het slechts ivoor was. Hij streelde het, en gaf het cadeaus, zoals meisjes dat graag zien, - glanzende stenen, vogeltjes en allerlei kleurige bloemen en sieraden. Hij schoof ringen aan de vingers, en deed een ketting om de hals. In de oren hing hij oorbellen en parelkettingen op de borst. Maar het beeld bleef van steen.

Op een dag werd er feest gevierd ter ere van Aphrodite. Er werden offers gebracht, de altaars rookten en de geur van wierook vulde de lucht. Toen Pygmalion zijn deel in de plechtigheden had vervuld, stond hij voor het altaar en sprak een stille wens uit: ”Goden, als u alles kunt geven, geef mij dan een vrouw” –hij durfde niet te zeggen “mijn ivoren meisje”, maar in plaats daarvan zei hij –“die lijkt op mijn ivoren meisje.”

Aphrodite, die bij het festival aanwezig was, hoorde hem en wist welke gedachte Pygmalion eigenlijk had willen uitspreken; en als teken van haar genade liet ze de vlam drie keer hoog op schieten. Toen hij naar huis terugkeerde, ging Pygmalion naar zijn beeld kijken en kuste het op de mond. Het leek wel warm te zijn. Hij legde zijn hand op de ledematen; het ivoor voelde zacht aan en gaf mee onder zijn vingers alsof het bestond uit was. Terwijl hij daar verbaasd en blij stond - hoewel hij twijfelde, want hij vreesde dat hij zich vergiste - raakte hij keer op keer het voorwerp van zijn hoop aan. Het leefde echt!
Eindelijk vond de aanbidder van Aphrodite de woorden waarmee hij de godin kon danken, en daarna drukte hij zijn lippen op lippen die net zo echt waren als de zijne. Het meisje voelde de kussen en bloosde en richtte haar ogen op haar geliefde.
Het beeld was een echte vrouw geworden. Een tijdje later kregen Pygmalion en Galatea een zoon, Paphos genaamd.

Jean-Léon Gérôme (1824-1904), Pygmalion

top | vorige